Kan Bible zoh tikah hruaitupawl ih thu le hla zingzawi ding tampi kan hmu thei. Cipciar sin in kan zoh asilen zoh ṭhimtlak taktak hruaitu an um rual in , riahsiatnak thawi an mi hruainak cem netter khal siar ding bo lo an um. Hruaitu ṭha umnak ram, khua, kohhran, innsang cu an ding suak ṭheu. Asinan, khatlamah hruaitu ṭha um lonak ram, khua, kohhran le innsang cun ṭhansoh hnakin buzuih le siatralnak lam an pan. Hruaitu sinak hi mikip in kan tep cio ti sela kan relsuak tuk lem lo men ding!. Hrekkhat cu Ram hruaitu, hrekhat cu Khaw Bawi , Hrekkhat cu Kohhran hruaitu , cun Hrekkhat cu mai innsangah tvk…. Kan zate in kan fim ah kan ât ah maw hruaitu dinhmunah lolen hruaimi dinhmunah kan um.
Kan nih cu Zumtu kan si ruangah, kan kaihhruaiawknak hi zumlotu pawl hruaikaiawk dan thawn a danglamnak ziang maw zat a um ding. Cu mi pawl lakah tui ṭumih kan zir khawm dingih ka duh mi cu Siahhlawh Hruaitusinak dinhmun hi a si. Hruaitu si cing in Siahhlawh vek rori ih mi riantu dinhmun ih um a si. Hruaitusinakah a phunphun zohthim ding (models) a um ko ding nan, a tu fang ih kan ram zumtu le Kawhhran hruaitupawl dinhmun zoh tikah kan tlaksambik ih ka theih mi cu Siahhlawh Hruaitusinak hi a si. Hruaitu tam sawn cun leitlun hruaitu hminthang pawl ih hruaikaiawknak pawl kan siar in kan uar, cun kan mi hruainak khalah kan sawm, cumi cu a sual ka ti hrimhrim lo, asinan zumtu kan hruaikaiawknakah cun cu men lawng cu a rak tawk lo nasa. Ziang maw zat cu in bawm nan thlarau lam hruaiawknakah kan hlawhtlin ding zatin kan hlawhtling thei lo. Leitlun hruaikaiawknak dinhmun lan in kan feh rori a tul. Cu mi cu thinlung put le sunglam nun ze mawi in a si ding. Pastor kan si ah maw, Kohhran upa, Nu upa, Mino upa, Sunday school zirhtu le mai innsang hruaitu lubik kan si khalah kan kaihhruaiawk dan ngun ngaih zetin kan ruah kir sal ka duh. Hruaitu pakhat na silen ziangvek nun le lungput nei mi na si ti’n na hruaimi pawl in an lo hmu?. Na mi hruainakah na tha nau in ziangruangah hlawhtlinnak ngaingai na pem thei lo tivek in nangmah le nangmah teh na zohkir aw sal ṭheu maw?. Tui mi na hruai dan hnakih tha deuh a um thei lai in na thei maw?. Ziang zawnah na tlasam in ziang zawnah na tha a cak ?. Ziang vek kaihhruaiawknak si kan tlaksam bik mi tin na ruah ?. Hi kan cahram ah cu pawl khal cu kan zoh phah tum ding.
Siahhlawh Hruaitupawl ih ṭhumawknak hrampi pawl
1. Tangdawr ten an um ih Pathian in an mah a khaisan can an hngak men.
A tu can ih kan hruaiawk dan zoh tikah mi tampi cun hruaitusinak hi Lal hrawtnak ah kan hmang pang ṭheu. Hruaitu ka si pam ti i thuneihnak le lalnak hmuahhmuah lek khawh ciam co tum tla a um aw thei. Culawnghman silo in mah le mah khaisang aw ta hrat in Lucifer, Nebukadnezar le Haman ih lam zin kan zawh ṭheu a si hi maw!. Bawi Jesu’i thusimmi hi ngunngaih tak in vawn zohhnih aw, ziangthu ah si dungthluntu pawl hi an buai?.
Mark 10: 32-45 “……Curuangah Jesuh in an zatein a kokhawm ih, ‘Leitlun ram uktu pawl cu an ukmi pawl kha an lal-hnawh ih an hotu pawl tla cu thu an nei nasa ti cu nan thei. Asinain nannih lakah cun hi bangtuk cun a si lo pei. Nanmah lakah pakhatnak si a duhtu cun nan zate sal a si pei. Ziangah tile Milai Fapa hman hi rianmi si loin miriantu si dingah le mi tampi thlen dingah a nunnak pe ding in a ra a si,’ ti ah a ti”
Sunlawinak thawi Jesu’n a uk tikah a vawrh le keh lam ih to Jeim le Johan in dungthluntu dang pawl um lo sung ih Jesu an rak dil ruangih kaithlun dang pawl lungawilonak thu kan hmu. Cumi ih peh vivo ah an lakih ropi bik si an cuh aw aw. Asinan, Jesu cun nan lakih ropi bik si nan duh asile nan zate a riantu lole siahhlawh a si ding a si a ti. Leitlun ram uktu pawl vekih lalnak lek khawh kha an ti ding a si lo zia thu a sim bet. Asimfiang vivo nak ah Amah Jesu in a nunnak thu a rel’ …. “rianmi si loin mi riantu si dingah le mi tampi tlen dingah a nunnak pe ding ..” a si thu a sim bet. Cui, nun rori cu si kan nih hruaitu pawl in kan lungput ah kan ret ringring ding.
Philipi 2: 2-11- khal in “.. Khrih cu Pathian sinak a nei ringring; Asinain Pathian bang dingah hranhram in a tum dah lo. Cu ai-ah, Amah ih lungtho tein, a sinak hmuahhmuah a tânsan ih, hnen-um sinak la tahratin, Minung ah a cang ih minung pianzia in a piang. Tangdawrnak thinlung a nei ih, Pathian thu thlun in, Thinglamtah thihnak tiangin a tuar. Curuangah a sâng bik hmunah Pathian in a cawisang ih, Hmin hmuahhmuah lakih cungnung bik hmin a pek…” a ti.
Khrih cu Pathian a si, Asinan, Amah le mah zianghman lo ah a can ter aw. Ṭawng dang in kan rel a si le a sunlawinak hmuahhmuah kha kan hrangah a sung bung ih a sinak hmuahhmuah tlansan in Siahhlawh ah a cang ti theih a si. Tangdawrnak le siahhlawh sinak hnipuan a hruk ih a nun thawn thih tiang mi rian le a Pai thu ngai in a um. Cuvekin, Khrih cun Siahhlawh Hruaitusinak dinhmun in a dungthluntu pawl a rian ih a nun rori in a hruaimipawl a zirh. Amah le mah a khai sang aw dah lo ih, a pai khansan ding can a hngak men. Cui nun duhdim le thuk cu mang sal in kan nih khal kan degree, hminthannak, lalnak pawl hlip thla in tangdawrnak le siahhlawh lungput nei in mi rian ding ih kawh kan si. In runtu Jesu’n cui lamzin cu zawh dingah kan nih hruaitu pawl hi in tan ta a si.
Putar pakhat hi a um, cu le hithu hi a ngan. Nauhak ka si laiah leitlung pumpi thleng danglam ka tum. Sinan, cu mi cu a harsa tuk ti ka hmu suak. Cu ṭheh in kan ram thleng dam lam ding ka tum. Nan, cu khal cu a harsa tuk ti ka hmu suak thotho. Cun ,ka umnak khawpi thleng ka tum sal. A rei hlanah cu khal cu a harsa tuk ti ka hmu suak thotho. Cu mi hnuah, ka sungkua thleng ka tum, cu khal cu a awl ai lo ti ka thei fiang lala. Cui sin,ziangtin ka thawk ding ti ih ka ruah rero laiah, kei mah ih sin asi ti hmusuak in keimah thleng awk in ka thawk. Keimah ka thleng aw a si ah cun ka sung kua ka thleng thei mahna, ka sung kua ka thleng a si ah cun kan khua ka thleng thei mahna, kan khua ka thleng thei a si ah cun kan ram ka thleng thei mahna, cun kan ram ka thleng thei a si ah cun leitlun pumpi ka thleng thei mah na. Cuvekin, thlengawknak ti mi cu nangmah i sin a thawk, keimah i sin a thawk ding mi a si. Culo a si len kan chin thufim in, “Zawng in a mai taw cak a hmu lo ih a rualpi taw cak a hnihsan” ti mi kan khuum ding. Midang thleng tumnak in kan nun in luah khat hlah seh, pathian hnenah tlen aw. Thlarau hlo kan duhdawt, kan ram kan duhdawt, kan unau, kan nupi pasal kan duhdwt a si ah cun, kan mah ih sin kan thawk a ṭul a si. Nangmah i sin thawk aw. Ziang na tuah ding? Rinum ten thlacam thawk cih aw. Pathian hmaiah tangdawr in kun aw. Ngaingai te ih ti ah cun minung hi hngalnak in kan khat ho khaw. Midang riantu va si hnakin midang in in rian ding lawnglawng hi kan bawh. Midang nunnak thleng ding kan duh nan, kan mah le mah thlengawk kan ṭulnak kan hmu aw thiam lo. Kan hmuhawk hmanah kan tum lo. Kan mah i sin kan thawk a ṭul a si. Na can le ka caan hi midang mawhthluknak le hmuhsualnak ah liam lak ter hlah uh si. Cuhnakin a thleng aw mi Khrih nun ze mawi kha kan nunah langsuak in par sawn seh
3. A tak ram ih kekar le cangvaitu ah kan tel ve a ṭul.
Pathian thunung Bible siar le zingzawi tikah Politic thuhla tampi kan hmu thei. Hi mi ah ram le miphun a ṭha zawng ih hruaitu le thlengawknak (change) a tuahpi tupawl khal hi Pathian mi an si hai. Moses kan zoh asi len miphun a duhdawt ih Eygpy sal sungih an tannak i si ram tiam kanan ram pan ih suahpi tu le mipi thawng tampi hrangah hruaitu pa a si. Cun, David Siangpahrang kan zoh sal asilen, Pathian in ka lung tawng ti ih a lawm mi, Philistia raalpawl lakih runsuaktu hmanrua ih a hman mi le zaihla phunphun thawn Bawipa a sunlawih tu le mipi hruaitu a si. Joseph nun ram lam kan zoh peh vivo asilen, diknak, thuawihnak le Pathian ṭihzahnak thawi prime minister dinhmun tiang ih khai soh ih um mi a si. Amah ih ruangah a sungkua le rampum in himnak le malsawm an dawn phah. Cun, Daniel asilen rinum tei Pathian hmai le minung hmai ih hnaṭuantu si in , zumlotu rampi tiang ih prime minister dinhmun tiang thleng ban hruaitu maksakah Pathian in a hmang. Hi a tlun ih ta pawl lo khal hi kan Bible ah Nehemiah tivek le mi tampi rel ding an um. Kan ram khalah , kan chin state le chin mi lak khalah Moses bang miphun a duhdawttu, David bang ih Pathian lungtawng mi, Josehp bang ih diknak le rinumnak a nei mi, Daniel bang ih Pathian a duhtu hruaitu kan ṭul a si. Kan lakah, kan mipi lakah hivek kan hmuh leveten kan ram le mipi in damnak kan hmu ding. Tlacamnak thawn nasa tak in kan ram hrilawknak dingah zumtu kan zaten Pathian thu thawn kan timlam awk a ṭul a si.
Hi mi ah me (vote) a thla thei pohpoh cu me thla ding khal in kan fawrhfialawk a ṭha. Ram mi sinak kan neih vekin kan ram le hruaitu hrilnak khalah mawhphurhnak kan nei a si. A cozah hnen ih sin thilṭha ngah kan duh vekin a cazah hnenah kan pek ding mi le tuah ding mi khal kan tuah ve a ṭul. Himi ah Pastor le rawngbawltu kan thupi zet tin ka ruat. Kan nih pawl cu Nathan in David hnenah thurawn a pe vek le, Mordekai in Esther hnenih thurawn a sim ṭheu vekin, kan member pawl hnenah thlacamnak thawn thurawn ṭha ṭha pe le cakter (empowerment) ding kan si. Politic ah tel ve hlah uh ti vek zawng ih zirhawk ciam co hi Bible ih in sim dan a si lo. Cuhnakin kan mah rori kha a siatmi remṭhatnakah, ram le khawtlang tungdingtu dingih ṭuanvo neitu kan si. Amah lawng te zu le sa, nunau le diklonak lak ih sin kan nun kan thiarfihlimawk ding a thupi tuk.
Pa Pathian ih in pekmi kan ramte a mawi sinsin theinak ding ah cun, a ram mipi le zumtu kan zaten a ṭhazawng ih mipi a nehtu, thlacam nun nei ih ram le miphun hrangah Pathian ṭahhnawh ringring tu le kan pumpak nunnak rori khal cui tuahṭhatawknak zinah cun tel ve ding kan si. Cuti kan um lawnglawng ah kan van khua le ti mi sinak le umnak leiram mi le sa sinak kha Pathian thu vekin kan tuah ti ai a si. Kan chin ramte in pe tu Pathian hnenah lungawi thu sim in a ṭhansoh sinnak dingah kan zaten kutkai aw in ṭuan tlang uh si.
I Timote 2: 1-2, “ A hmaisa bikih ka lo ngen duhmi cu mi hmuahhmuh hrangah Pathian hnenah thlacam uh, dil uh, midang ai-ah thlacam uhla lungawithu sim uh, ti a si. Daite le hnangamte ih kan um theinak dingah le Pathian ṭihzahnak thawn ziaza ṭha ih kan nun theinak dingah siangpahrang le ramsung hotu upa pawl hrangah thla cam uhla Pathian hnenah dil uh.”
Siangpahrang le uktu pawl hrangah cat lo ih thlacam hi kan ṭuan vo a si. Ziangruangah tile daite le hnangamte ih kan um theinak ding ah. Kan ram hrangah tla kan cam nasat a ṭul ziangah tilen na nunnak le ka nunnak in hluanmu (impact) leh ding. Kan hnagamnak le kan dinsuahnak hi kan hruaitu pawl ih thlutluknak an tuah mi parah tampi a ṭhum aw a si. Cun, hi a sangtu cangpawl hi kan thlarau hlo kaih hna thaw khalin a perpar aw aw, “ Ziangahtile, hi mi cu in Rundamtu Pathian hmaiah a ṭha ih cohlan tlak a si. Pathian cun mi hmuahhmuah rundam ih an um ding le thutak an theih ding a duh”(I Timote 2: 2-3). Ziang tin mipi pawl in rundamnak an theih thei le sim le zirhsuah in a um thei ding ti hi kan thupi ding pakhat cu a si. Ziangtin raal le doawknak hmunah thuthang ṭha zalen zetin kan ausuahpi thei ding? Kan ramah tualsung doawknak le misual pawl um ciam co sela ziangtin Bible tlawng kan kai in ka khawm aw thei ding?. Uktu pawl hrangih thlacam hi loh theih loh i kan ti ding mi a si. Falam khawpi ah thlacamnak inn thar sak suah a si ti thu theih hin a lungawi um tuk. A sun a zan ih Pathian mipawl ih tawnkhawmawknak le ram le miphun veinak lungthin thawi Pathian kawhnak inn nung ah cang hram seh ti ah duhthu ka sam. Cuihleiah, kan nih cu van cung ram mi sinak neitu kan siruangah hi leiah hin hnatuan (mission) kan nei ih cupawl cu kan ram le hruaitu pawl van cung member an si theinak ding ih thuthang ṭha an hnen ih sim le phuan a si.
Ziangruangah saw uktu le cozah hrangah cun thla kan cam a ṭul ti asilen an tel lo in kan ram humhimnak hna ziangtin kan mah ten kan tuah thei ding. A cozah tel lo in zo pawl in si lamzin ṭha le electrict pawl tla tlaitluan in in pe thei ding? Mipi vantlang pawl hrangih ṭul mi tlawn suksonak vanzam le tlangleng tiang in siseh, a cozah tel lo in kan mahte ih kan tuah thei mi an si lo. Ngaite ih ti ah cun cozah hi an sual ti ih hmuh sual ding asi lo, a duhdawt dan le a tuah ṭhat hna kan thiam a ṭul a si. A cozah neitu cun thil ṭha sawn a cozah neilo tu hnak cun a nei. Leitlun ah ram le acozah nei lo ih miphun a ziam ral tampi hmuh le theih ding an um laiah, Pathian in kan ram ti ding in Chin state in pe le kan miphun ti ding in Chin miphun in pe hi lungawi thu sim ih ram le miphun hrangah ṭhahnemngai zetih thasuah cio ding kan si. Mah miphun le ram khal seherhnak kan neih lo le ngaihsak hna kan thiam lo ah cun Pathian in kan ram te (chin state) hman hi midang ram le miphun a duhdawttu kut ah a thawn thei lai thotho a si. Chin miphun ti in a hngal zawng si lo in, thlacamnak le duhdawtnak thawn ke kan kar a cu a si.A cozah neih lo hnakin a cozah neih cu a ṭha sawn mi a si ti khal hi kan hngilh lo a thupi. Khatlamah a si, a cozah hrekkhat hi cu ruahban lo tiangtiang ih sual khal an um ve. Ṭhimnakah, kan dung kum ziangmaw ti liam mi ah khan, missionary phuai khat pawl cu Ethiopia ah kuat in an um. Cui hmunah cun dewalana miphun ti mi an um. Cui miphun cun Satan an bia. Missionary pawl cun harsatnak tampi an tawng. Cuipawl cun Satan hnenah thawinak an fate a nung cing i lei i phum in an hlan ṭheu. Musulini milian pakhat cun Ethiopia ram lei a thinlung te in a tum. Cun, Misulini cun Kristian pawl a ngaih lo, an ram ih sin missionary pawl cu a dawi suak thluh. Missionary pawl in an tlunsan hlan a ni netabikah cun zumtu pawl cu an tawng aw khawm. Cu tawkih zumtu a suak cu mi 48 an si ih kum 9 sung ih an rawngbawlnak ih zumtu ih a cang mi pawl an si. Kum 9 sungah mi 48 lawng an ngah a si cu. Kan lo fehsan thlang ding ti in thlacamnak an neihsak ta. Acozah in ram a rawn uk tikah zumtupawl cu a phunphun in an hrem ciam co. Tualsung ih zumtu upa le hruaitu pawl cu an zangah vawi 100 lai vuak a tuar tu tla an tam pi. An vuak le velh nak a nat tuk ruangah an it in an zau thei lo, an vuaknak pawl cu a kuai ih thi le hngai in an khat. An lakih mi pathum an thi. Cui an lakah cun hruaitu pakhat Toro ti mi a um. Toro cu ziang ti tin maw si a tlan suak thei. Nan, anetnakah Toro cu an kai thotho. Cule Toro cu taklawng in vawi za leng mipi senpi hmaiah an vua ih mualpho in an tuah hleiah a tawpah an that. Asinan, Toro cun a dam laiah a rinnak a thlah cuang lo, uktu pawl cu a upat, a tuar cuah co ih an hrangah thla a camsak cu teh. Musulini kha a liam cia mi a nunnakah ziang hman in a nun thamtu a nei lo. Tik cu le can a thleng aw. Cutin kum 6 a herliam hnua ah Ethiopia cun missionary luhnak khuan an awng sal. Cui missionary pawl cu an mission field kel ah zumtu pawl kha vehvai ding ah an kirsal. Zumtu ziangzat ha tang ding na zum? An pung ding maw an mal deuhdeuh ding? Awih um lo khawp thil thleng mi a um. An tlun san laiah khan zumtu 48 te lawng an tan ih, kum 6 hnu ih an rawng kir sal tikah cun an mang a bang. Zumtu 48 ih sin 18000 ah an rak karh a si cu. Mangbang za Pathian ih thilmak cangvaihnak a si kan ti lo thei lo. Zumtu pawl in a sung le leng in thla an cam ih Bawipa a cang vai a si.
Bible kan zoh asilen, Siangpahrang nu Esther cun a mipi pawl thlacamnak le rawlulh nak hriamhrei in a runsuak. Josehp le Daniel an silen diknak (honesty) le Pathian ṭihnak (the fear of the Lord) in an miphun le rualpi an runsuak. Pathian cu an nunnak le an dilmi sang lo ding in a sup aw thei lo. An hrangah a huhman suah lo in a um men thei lo. Cuvekin, mitampi rel le zohṭhim ding kan nei. Kan miphun in thlacam kan uar le kan nunpi taktak a ṭul a si.
Ruat hnik hman a ruh ih ruh lelel ram Rusia tivek ah thuthang ṭha simnak sangka a ong aw ding ti hi zohman in an rak zum ngam lo. Asinan, thil a tleng aw ih, cutin meithal mukhat khal puak riai lo in, Rusia ah cun thuthang ṭha sim le phuan nak awn a si. Ziangruangah, thlacamnak ruangah kan ti thei a si. Cuvek thotho in China cun zumtu pawl cu nasa tuk in a hrem rero nan, zumtupawl ih thlacamnak ruangah a ni ni in Chritian an karh deuh deuh.
A cozah sawisel hi kan cawlhsan a cu a si. Cuhnakin an ṭhatnak dingah thlacam in Pathian kan buan nasat a ṭul a si. Kohhran in siseh can hleice tuah in le zumtu kan bulpak khal in can hleice tuah aw in thla kan cam a ṭul a si. Thlacam in hmuar a nei ti hi ka zum a si. Pastor Peter Tan chi cun hitin a a ti, “ A rian ka ṭuan rei vivo ih thil tampi ka tuah thei lo mi ka hmu sinsin, nan Pathian in a tuah thei ti khal ka fiang ve sinsin.” Cuvekin, Pathian ih cahnak le huham tep tam dingah kan miphun in thlacam hi a zir rori in kan zir le kan uar a ṭul a si. Pathian hnenah kan cozah malsawn le thlawsuah dingah kan dil dah maw?, Cozah nuam le hlawhtling si thei dingah kan duhthusam teh Pathian hnenah kan thlen dah maw?. A cozah hrangih thlacam hi kan zirtlang pei uh. Ziangtin kan cam ding? Kan Bible cun, “ ka hmin ih kawh mi ka minung pawl in ka hnenah lungsir in thla an cam ih ka mithmai an hawl ih an thil ṭha lo tuahnak ihsin an kirsal a si ah cun van in an thlacamnak ka thei ding ih an sualnak ka ngaithiam ding ih an ram cu ka damter ding” (2 Sansiarnak 7: 14) a ti. Kan Kawlram le chin ram hin damnak kan ṭul in na thei maw? Ziang pawl i sin ha damnak kan ṭul? Ka lo sim ding, farahnak ih sin damnak kan ṭul. Si lo maw?. Eithupnak in damnak kan ṭul. Si lo maw? . Nun bawlhhlawhnak (immorality) ih sin damnak kan ṭul. Thuphan pernak le bumawknak lak ihsin damnak kan ṭul. Sungkua khalah damnak kan ṭul a si. Leitlun sualnak in innsang khat hnu innsang in nuai ih, nupa sualnak a tuah tu, ṭangṭawm sualnak a tuah tu a ni ni in kan pung deuhdeuh, Innsang kekkuai le ṭhenṭhek aw kan pung sinsin a si lo maw?. Pathian damternak hi inn sang khal in ka va ṭul lawm mam so!. Kan sualnak i sin dam kan ṭul a si. Kan ram thuthawi pehpar aw in ziangtin zum lo tupawl thlacam ding in kan besei ngam ding an mah hman in zawi hnenah thla kan cam ding ti hman an thei lo lai ah? An ni ṭuanvo a si lo zumtu nangmah le keimai tuah ding mi a si. Mi tampi in kan ṭhelh ṭheu mi cu hi hi a si, harsatnak le buainak pakhat khat a um tikah, kei ih mawh a si lo, nangmai mawh a si ti in mi kan puh, kan mai parah mawhphurhnak kan la ngam lo. Innsaang nupi pasal karlakah siseh, zung le rualpi pawl lakah si seh nangmah ruangah , nangmah ruangah ti ah mi dang mawh kan puh thei zet ṭheu. Tangdawr nun a neitupawl lawng in kei khal ka palh, ka mawh ve a si an ti ding. Zing na thawh tikah thlalang ah zoh aw aw la, cu le nangmah hi piahtana na si ti ah na mawhphurhnak kha la ngam aw. Cu mi rualrual in nangmah tho tho hi phisinak um sun na si ti aw aw. Pathian hnenah tangdawrnak nun nei ding in dil aw, tangdawrnak nun kan neih leven ten Pathian in kan nun in thlakthleng ṭheu a si. Asinan, hngalnak thinlung a neitu cun ziangtik hmanah pumhlumin Pathian hnenah an tuhlut aw thei dah lo. Na nunnakah thleng awk ding ṭul ti mi a um in na thei aw maw?. Keimai bulpak nunnak zoh in nitin thleng awk ding, sual sir ding le ṭhan soh ṭul in ka thei aw aw. Mi famkim lo kan si ruangah, kan sualnak le kan caklonak pawl thei in kan kilven awk ringring a ṭul. Kan tlacamnakah Bawipa kan fanau hrangah zoh ṭhimtlak nutling, patling ṭha si dingah in tuah hram aw ti ih dil le timtuah aw ding kan si. Kan palh leh mawhnak parah ka palh, ka mawh, a si ti hi hreh hlah uh si, cu mi cu ngaingai te ih ti ah cun thlawsuah dawnnak thuthup sawn a si. Mi hngal hngawng pawl in Pathian ih thlawsuahnak an co lo ding. Harsatnak le buainak ram ih leng kan si ruangah , Pathian ih zangfahnak nun tep ta lo hi cun tangdawrnak nun hi neih theih ngaingai a si lo . Sualnak ih sin pai hnenih hawikir ṭul aw in na thei aw maw?. Sualnak pakhat khat sal sungah tangin a cin ṭha lo tuahmi le nunpi mi na neih asilen, thuthang ṭha na hrangah ka nei, “ Pathian in a lo dam ter thei a si”. Pathian in in bawm ding hi a tiar aw ringring, sual kan neh ding hi in duhsak a si. Kan ram le kan miphun sungah sualnak hrik a phunphun a leng, asinan, kan mah hi kan thleng aw duh a si ah cun Pathian in in dam ternak si a nei a si.
Cozah ukawknak hi kan ṭul tuk mi a si. Sim zo bangin, Politic “ polotikos”-“ kua le ti ṭha” (polite citizen) ti mi hin ram mi sinak lawng si lo in a ram neitu mipi thuthawi a pehpar aw mi ṭuanvo khal a keng tel a si.Curuangah, politic ti mi cu sual a si hrimhrim lo, ṭawngkam mawi lo le ṭha lo khal a si hran pa lo. Asinan, politic ti mi cu tui ni ah Pathian mi lo pawl hruaitu (ungodly politicians) pawl ruangah a siatbal a si. Kan thei duh a siah cun politic thuthawi pehpar awh ih hnihsuak thu le dik lo mi thu relcawk lo a um ding. Ṭhimnakah, Politic a tuahtu pawl cun mipi an ngaihsak (interest) an ti?. A dik maw? Khatlamah mi hrekhat in asile cangvat pawl khal in minung cu an ngaina ual. Si lo maw? ti in. Nan, cangvat pawl cu politician an si lo pi.. heheeh hei ti vek ṭuk tak.
Aw si, Bible in ram uktu pawl upat ding hi in sim le zirh mi a si. Ngaingai tei ti ah cun, “. Uktu Bawi pawl hi thil ṭha a tuahtu pawl cun ṭih ding an si lo; ṭhatlonak a tuahtu pawl cun ṭih ding an si. Thuneitu bawi pawl kha ṭih loin um na duh maw?. Na duh asile thil ṭha tuah awla mithmai ṭha na ngah ding; ziangah tile nangmah ih ṭhatnak tuahtu dingah Pathian ih siahhlawh a si.A cozah in in tuahsak thei mi asinan kan mahte ih kan tuah thei lo mi tampi a um a si. Ṭhimnakah, zinpi ceh, tidai laak, electric khawlpi bun le adang pawl. Fumfe le felfaitei tuah hi bulpak hrangah cun a har zet, asinan, a cozah hrangah cun an tuah duh cun thil harsa tuk a si lo.
Ziang vek lungput a cozah uktu pawl thuthawi pehpar aw in na nei ti ka thei lo. Keimai bulpak cun a ram uktupawl hi ka rak hua tuk dah. A ṭha zawngih hmuhnak hnakin a se zawng ih hmuhnak in kum reipi ka nun in uk. Asinan, Bible in a cozah uktu thu thawi pehpar aw ih kan lungput ding le nun dan ding in sim mi ka zoh le zingzawi tam deuhdeuh tikah tu ah cun ram le miphun, a cozah duhdawt ding hi ka mawhphurh a si ti ah in neh (influence) ngah riai a si. Ram hruaitu le a cozah zung hnaṭuan pawl hi kan upat le ngaisan an phu hrimhrim a si. Nan, mi hrekkhat in an corrupt tuk fawn, an dik lo tuk fawn cu cing in ziangtin kan upat thei ding? an ti. Asinan, Bible ih in sim mi hi a fiang a si. Hi Rom a cozah san laiah hin uknak a neitu hi mi ziangvek an si? Mi ṭhapawl maw an si mi ṭha lo pawl ? Kan sim asilen ukawknak ṭha lo neitu an si. Bawi Jesus thinglamtah parih a khengbet tu, a hrem tu le zumtu hmaisa a hremtu pawl -Pontius pilat, Ceazar, Nero pawl khal kha hi mi Rom a cozah thotho hi an si. Cuti cing cun Bible in upat ding le an thuneihnak sungih tuh lut aw ding ih thupek pek an si. Tita 3: 1 cun, “ Uktupawl le thuneitupawl hnenih tlulut dingin, an thu ngai dingin, thilṭha tinkim tuah dingih tiar cia dingin zumtupawl cu theihtersal hai aw” ti ah a ti, Kan Bible in khua le ti ṭha si dingah in duh. Cu mi cu ziang si a sullam?. A si, uktu pawl hnenih tuh lut aw ding, thu ngai ding, thilṭha tinkim tuah ding le upat ding hi a si. Um menmen ding ah le kan ram cu a sisi in si men seh ti ih ti huahhi ih to men dingah in zirh lo. Kan mah rori a siatbal mi remsal le kan ram a ṭhat sin thei le a mawi sin theinak dingih ke karsuak tu ding ah in zirh mi a si. Ngaingai te ih ti ah cun, a ram neitu kan mah chin mi hman ram hrangah le miphun hrangah sehernak lungthin neilo, ke kar paih lo, ṭuan tum lo le pum pe aw lo kan si ah cun kan miphun le ṭong hman a thiam lo pawl cu ziang tin kan mah lan ih pumpe aw ding le kan ram ṭhatnak hrang ṭuan hruthro dingah kan beisei ngam ding???.
Kan mah hi khua le ti ṭha (good citizen) , dingnak le felnak ih mipi a neh (influence) tu kan si a ṭul. Curuangah politic ah hin zumtu pawl thianghlim te in kan tel ve a ṭul. Ahleicein, kan ram, kan chinland ṭhansohternak dingah a hnarkaitu (source) cu kan mah a ram neitu kan si. Asilen ziangtin cu mi cu kan si ter thei ding?
1. A ṭha zawng ih mipi a nehtu (positive influence) kan si a ṭul.
Kut le ke pho selhselh ih to, zianghman seherh le tumtah khal nei lo ih hngawk thlur thlo men ding kan si lo. Na tuah ding mi le na ti ding mi awm tawkih na hmai ih a um mi kha ṭhahnemngai zetin ṭuan aw. A cozah le ram hrangih ṭuan ding in ram a um cia. Cun ramhruaitu le uktu khal an um. Cu mipawl lakah mi ṭha an um vekin mi ṭha lo khal tampi an um ve. Cupawl na hmuh tikah ziang tin na tuah ding? A ṭha zawngih mi a nehtu, rinumzetih thlacamtu le mah le ti thei tawkte ih ram le mipi hrang ih ke a takih kar tu na si a ṭul. Hi mi ah a cozah uktu pawl hnenah tuh lut aw ding, an thu ngai ding, ṭhil ṭha phunkim tuah ding kan ti tikah thil ṭha tuah ding in kan tiar awk ringring a ṭul. Ṭhimnakah, pu le ih kut tangih hnaṭuantu si bang aw la, nahzi pariat sung ṭuan ding kha na hna si bang ta sela, zing deuh hna nan thawk hlanah a hmun tleng in tlai deuh hna nan ṭheh tiang khal um man ding in tim lam aw aw. Cuvekin mi dang hnakih dang lam ding kan si. Cuvek in nung aw la, na nuncan zia za an lo hmu ding. Thimnak ah I Peter 2: 12-13 “ Pathian zum lomi lakah ziaza zohṭhim tlak in nung uh la ṭhatlonak a tuahtu ti in sual lo puh hman haisehla, nan nuncan ṭhatnak an hmu ding ih Pathian a rat Ni ah amah cu an ṭhangṭhat ding a si. Bible in nan nuncan ziaza cu zohṭhim tlak si seh a ti. Ziangruangah? “ Zumlotu in in hmu ding ih cu le Pathian a rat Ni ah amah cu an ṭhangthat ding”. Cuihleiah, “Kan Bawipa ih ruangah nan tlunih thuneitu Bawi pawl cu an thu ngai uh; a saang bikih thuneitu Siangpahrang cu a thu ngai uh…..peng le ram uktu pawl khal.. an thu ngai uh…Ziangah tile ziang hman thei lo ih ṭongtu mi aa pawlih ṭong nak hi thilṭha nan tuahmi in tukdai seh ti ah Pathian ih a lo duhsakmi a si” ti ah a ti. Kan ram hi a ṭhat le a nawm kan duh ah cun kan mah Pathian ih minung pawl ih sin kan thawk a ṭul a si. Kan chin state, cu mi lakah kan nih Chin ṭong a hmang tupawl hi Christian kan ti aw lengleng nan, Christian taktak ih lungput le um dan dingin kan um maw ti hi zohfengawk ding kan ngah zet in ka hmu. A miphun zawng in kan zoh asilen a tlangpi thu in Christian sakhua (Christian religion) kan ti aw, asinan, bulpakih Pathian thawi pehtlaihawknak ngaingai a nei lo mi tampi kan um lai a si. Pathian ih duhdawtnak in kan nun in sutkuai thluh le kan miphun le ram duhdawt theinak lungthin in pek ding hi a va hngakhlap um lawm mam ve aw ka ti ṭheu!. Khrih ih duhdawtnak le kan miphun in duhdawtnak theih feng ngaingai lo ah cun ram le uktu duhdawt ti mi hi mi lai mi nunnakih thil cang thei lo mi tluk a si. Pa Pathian ih in duhdawtnak nun takih hawn tep le ceen hnu lawnglawng ah le kan rundamnak cu kumkhua in Pai kutah kilhim in a um asi ti kan theifeng verver le veten, khua le ram hrangih kan ṭuanvo khal kan hmu cih ve thei a si. Van kua le ti mi sinak sullam fiang tei kan theihfeng asilen lei khua le ti sinak ih sullam khal kan thei fiang cih ding. Ngaihman, hi leilung cu kan kumkhaw hmunram a si lo ti kan thei fiang, asinan a langte sung cu kan umnak ram le miphun hrangah malsawmnak petu si dingah Pathian in in duh a si. Kan ram le miphun a hning ter tu le a khaiding tu si ding khal hi Pai lungthlitum cu a si ko ding ti ah ka zum. Kan chin state hning tertu le a mawiter tu khal hi kan mah miphun kan si ding hi Pa Pathian ih tumtah si hramseh la aw ka ṭi theu!Pa Pathian in kan nih miphun hi mibang lo ding le mi hnuai ih mi rawl suang le mi siahhlawh ih um ding kumkhua ah in ser ce ka zum lo, amah zumtu kan sivek in kan ṭuanvo kan theih ih rinumten kan ti ding mi kan tuah a si ah cun Pai thlawsuah in in hmuak tengteng ding ti hi ka zum. Nan, a pawi mi cu khua le ti ṭha kan si maw?, Ram le miphun duhdawttu le a ṭhansohnak ding hrangih thlacam le peknak, kekarnak thawi tha a suah tu kan si ve maw?, Maw mai Bawipa a zuarthlaitu Juda Iskariot bang in , mah le miphun a dodal, a zuarthlaitu le a mualphoh tu men fang lawng kan si???
Kan ram in Pathian a theitu le a duhdawttu hruaitu tampi kan ṭul a si. A kawlram cozah pumhuap in kan ṭul. Cuihleiah, kan chin ram ah Pathian theitu le zumtu diktak hruaitu tampi kan sam a si. Zumlotu le Pathian theilo mi in kan ram le miphun in hruai hnakin Pathian hmaiih khukbil le mithli thawi ram le miphun hrangih thlacam tu cun Bawipa an cangvai ter sawn tengteng ding ti hi ka zum a si. Thu mah le mah sut aw sela, Kan kawlram kan duhdawt maw?,, aw si a fiak deuh in kan chin ram kan duhdawt maw???, ziang tin hi thusuhnak hi na thinlung takin na sawn ding?. Duhdawt na ti ko ding ka zum.. Cuti a si ah cun thil ṭha pakhat khat kan ram le miphun hrangah na tuah a ṭul a si. A siatbal zo mi tungding saltu le remṭhat hna a ṭuan thawk tu va si hram aw. A ṭha zawngin mipi a neh tu si aw, thil ṭha pakhat khat kan ram le mipi hrangah tuah aw. Ram sung miṭha si aw, Pathian in kan sinak in thei, in zoh ringring. Kan ram hruaitu pawl an hming salin thla kan camsak ringring a ṭul. Ahleice in kan chin ram in hruaitu ṭha kan neih theinak dingah nasa ngaingai in Kawhhran zawngin siseh, bulpak khal in thlacam kan thar thawh sal a ṭul. Pathian in kan chin ram khal hruaitu ṭha in pek ding cu a tiar aw ring ring nan, kan mah mipi khal in Pathian kutcak cang ding ko in kan kar lo khal a si thei men ho khaw.
Mi tampi cu duhhamnak in kan nun in luatkhat. Ram le a cozah in thilṭha in tuahsak ding lawnglawng kan bawh, nan kan mah hmuah ram le a cozah hrangah ziang hman tuah kan tum lo. Kan nih Chin mi hin a ram cozah ṭhat lo lawnglawng hi kan suan lam ih asinan, kan ram a cozah ah taxes le tuah ding mi pawl hi teh dik le felte in ka tuah maw ti tla kan zohfel awk a ṭul ve. Rinumnak le Christian nun teh kan chin ramah kan langter maw ti khal hi kan bih awk a ṭul ve nan ti cio lo maw?. Ramsung mi sinak ih hamṭhatnak le hlawknak kan co vekin, ram le miphun hrang khalah mawhphurh kan nei ti hi kan cin ringring a ṭul. Kan Kawlram, kan Chin ram hi duhdawt uh si, a lem si lo in kan nun taktak in duhdawt uh si… cu le Pathian in kan ram a ti dang lam ding. Kan duhdawt mi kan Nu, Kan Pa, Kan farnu, ṭapa, fanu le fapa ah cang sela Bawipai tlawhsuah cu ziangah saw kan tlunah le kan chin ramah a luan lo ding!. Ram sung mi miṭha si aw. Na nu le pa, na u le nau, na theih mi rual le pi, an zaten ram sung miṭha si ding in sim aw, zirh aw la, sawm aw la nangmah in nunpi aw. A siat mi remṭha tu, um men le zoh men lo ih a tuahsuak tu va si aw.
A ṭha zawngih mi nehtu va si aw. Ziang ha na thinlung ah um?. A cozah le uktu pawl tlunah lungput dik na nei maw? Mi hrekhat in kan ram a cozah cu a corrupt tuk, a setuk ti ah kan ti men ding? Ziang tin Pathian in hi bang hruaitu pawl hi a ruat kan ti thei ding? Kan hmaite ah kan ram ah thlanawknak (election) kan nei ding a si ih zovek khal in neh sela, tha kan pek (support) hrimhrim ding a si. Tu ah campaign tla an thawk cing ding. Cule ziang party bikin nehnak an co ding ti kan thei hrih lo. Kan duhmi le beisei mi an tlinah siseh tlinlo ah siseh kan upa le cozah kan rian ding cu kan ṭuan vo a si.
Bible theology hi kan zohhnik ding, Jesu in , “ Ka tlunih thu na neih theinak hi Pathian ih a lo pek ruangah a si….” (John 19:11). Hi Bible cang ih si kan zir thei mi cu thuneihnak nei, Pathian hnenih sin a ra mi si lo dang a um lo. Thuneihnak cu Pathian hnen lawng ih si ra le Pathian ih pek mi a si. Kan kawlram a cozah khal hi an ṭha ah maw an sualah maw Pathian ih dinmi a si. Ram pakhat kan nei ih cucu kan kawlram hi a si fawn. Kan lakah mi ziangmaw zat in kan ram kan hua, kan duh lo tla a si men ding. Asinan, tui ni ih si thawkin kan ram duhdawt kan zir le Pathian hnenih kan ram duhdawtnak nun mi pe ding ih ka dil a ṭul. Cu mi kan ti lo asilen, in hringtu kan nu cau le thizik cuah co ih a na bese mi tuamhlawm duh lo le ngaihsak duh lo vek kan si ding. A hleice in kan chin ram in in ṭulnak a zual cuang a si. Kan mipi hrangah duhdawtnak le lainatnak lungthin kan neih a cu tuk a si. Ṭhimnakah, ziang canah a cozah thu ngai lo in ka um thei ti thusuhnak tuah bang ta sela? Thil pakhat lawngah cozah thu ngai lo in kan um thei. Ziang caanah?. A si, Pathian ih duhnak le thu a kalh mi tuah infial caan ah a cozah thu ngai lo in kan um thei. Ṭhimnakah, Peter le apostol dangpawl in, “ Milai thu hnakin Pathian thu kan ngai sawn ding…”(Apostol pawl 5: 29) ti ah an ti. A cazah in siseh, uktu in siseh, Pathian in a duhlo mi le a thu thawi a kalh aw mi tuah in fial a si ah cun an thu kan ngai lo hi a theih a si. Hi thu ah Jesu’i thu sim nawn lo le phuang nawn lo ding in thupek an si. Jesu’i hmin hrimhrim ih thusim nawn lo dingah ralrinnak an pe. Asinan, Pathian thu awih milai thu awih hnakin hi thu ah an hril sawn. Tahṭhimnak dang cu Daniel cabu sungah kan hmu thei. Daniel cabu sungah mipi pawl cu zuk lem hmaiah kun ding ih thupek an si. Asinan, Daniel ih rualpi pawl ih sannak hi zoh uh si, “ Meisa alh sungin kan biakmi kan Pathian cun in humhim thei ti kan fiang. In hum lo a va si hmanah, siangpahrang bawipa, na khawzing pawl cu kan be lo ding ih na sui milem tuahmi hmai khalah kan kun lo ding, ti cu in theihsak cia aw,” (Dan 3: 17-18) ti ah an ti. A caan caanah cun kan ṭongsuah a ṭul can a um. Ṭhimnakah, nan hnaṭuannakah ei thup ding le rukru ding ih an lo fawrh a si ah cun, thudik ṭan in na ṭawng, ka ṭong suah a ṭul. A ṭul asi ah cun kan hnaṭuan khal sung le caan ngam tiang ih kan huam awk a ṭul. Kan nupi maw, kan pasal in maw thil ziang maw si a diklo mi le nunnak thawi a kalh aw mi tuah in fial asi ah cun an thu kan thlun lo thei. Asinan, cuvek siar lo ah cun uktu le thuneitu cu kan ṭihzah, upat in an thu ka ngai ding a si. A ṭha zawng ih mi neh ding kan si.